Özet
-
Yabancılaşma kavramı; felsefi, sosyolojik ve psikolojik kuramlar çerçevesinde, kökenleri Hegel ve Karl Marx’a uzanan tarihsel bir zeminde, emeğin nesneleşmesi ve metalaşması bağlamında ele alınan bir kavramdir. Aynı zamanda yabancılaşma kavramı Melvin Seeman’ın tanımladığı güçsüzlük, anlamsızlık, kuralsızlık (anomi), sosyal izolasyon ve kendine yabancılaşma boyutları üzerinden doğrudan sağlık sisteminin pratiklerine uyarlanmaktadır. Neo liberal politikalarla şekillenen performansa dayalı ek ödeme sistemleri, sözleşmeli çalışma modelleri, “Tam Gün Yasası” ve kamu-özel ortaklığıyla inşa edilen devasa şehir hastaneleri, sağlık kurumlarını birer ticarethaneye dönüştürmüştür. Bu yapısal dönüşüm, hekimlerin mesleki özerkliklerini kaybetmelerine ve klinik bağımsızlıklarının idari tahakküm altında ezilmesine neden olmuştur. Hekim emeği niteliksel değerinden koparılarak salt niceliksel verilere ve “puanlara” indirgenmiş, hastalarla kurulan bütüncül, şefkatli ilişkiyse mekanik ve kâr odaklı bir endüstriyel üretim bandına evrilmiştir. Şehir hastanelerinin insan ölçeğini aşan devasa yapıları ve taşeronlaşma pratikleri, hastaları ve çalışanları geleneksel aidiyetlerinden kopararak derin bir güçsüzlük ve sosyal izolasyon döngüsüne sokmuştur. Bu sistem içinde hastalar “müşteri” konumuna itilip nesneleştirilirken; hekimler ve sağlık çalışanları ise artan iş yükü, performans baskısı ve anlam kaybı altında ağır tükenmişlik, ahlaki çöküntü ve kendi yaratıcı emeklerine karşı derin bir yabancılaşma yaşamaktadır. Türkiye’de bu konuda yapılmış araştırmalar yabancılaşmayı sınıfsal ve ekonomi politik temellerinden kopararak, yalnızca işletmenin verimliliğini düşüren “örgütsel” bir sorun gibi ele almaktadır. Yabancılaşmanın anlaşılması yapısal nedenlerini görünür kılacak bağlamsal araştırmalarla olanaklıdır. Sağlık emek gücündeki çok boyutlu yabancılaşma ancak bilim, etik, mesleki dayanışma ve örgütlü bir kolektif mücadele pratiği ile aşılabilir.
Summary
-
The concept of alienation is rooted in philosophical, sociological, and psychological traditions, tracing back to Hegel and Marx. It has been examined particularly in relation to the objectification and commodification of labor. In healthcare, alienation can be understood through the dimensions defined by Melvin Seeman—powerlessness, meaninglessness, normlessness (anomie), social isolation, and self-estrangement. Neoliberal policies, including performance-based payment systems, contractual employment models, the “Full-Time Law,” and large-scale city hospitals built through public–private partnerships, have transformed healthcare institutions into commercial enterprises. This transformation has eroded physicians’ professional autonomy and subordinated clinical decision-making to administrative control. Medical labor has been reduced to quantitative metrics, while the physician–patient relationship has shifted toward a mechanical, profit-oriented model. Additionally, large hospital complexes and subcontracting practices have weakened traditional forms of belonging, placing both patients and healthcare workers in conditions of powerlessness and social isolation. Patients are increasingly positioned as “customers,” while healthcare professionals experience burnout,moral injury, and alienation from their labor due to escalating workload, performance pressure, and loss of meaning. Research conducted in Türkiye often frames alienation as an organizational issue, overlooking its class-based and political-economic foundations. Addressing alienation requires context-sensitive research that reveals its structural determinants rather than relying on system-conforming solutions. Ultimately, overcoming alienation in healthcare necessitates science, ethics, professional solidarity, and collective struggle.
Anahtar Sözcükler / Keywords
Kaynaklar / References
-
Arıkan, G. (2025). Kamu özel ortaklığı modeli çerçevesinde şehir hastaneleri. Uluslararası Sağlık Yönetimi ve Stratejileri Araştırma Dergisi, 11(1), 13-26. Baum, F., Anaf, J., Freeman, T., Musolino, C., Van Den Berg, M., Friel, S., & Schram, A. (2025).Twenty-first century alienation and health: A research agenda. Journal of Epidemiology and Community Health, 79(7), 481-483. https://doi.org/10.1136/jech-2024-223112 Baum, F., Litherland-De Lara, J., Anaf, J., Freeman, T., Musolino, C., & van den Berg, M. (2026). Marxist concepts of alienation in relation to health: A narrative review of the evidence. Health Promotion International, 41(1), daag017. https://doi.org/10.1093/heapro/daag017 Bologh, R. W. (1981). Grounding the alienation of self and body: A critical, phenomeoological analysis of the patient in western medicine1. Sociology of Health & Illness, 3(2), 188-206. https://doi.org/10.1111/1467-9566.ep11343883 Braithwaite, J., Wears, R. L., & Hollnagel, E. (Ed.). (2016). Resilient Health Care, Volume 3: Reconciling Work-as-Imagined and Work-as-Done. CRC Press. https://doi.org/10.1201/9781315366838 Byrne, J.-P., Creese, J., McMurray, R., Costello, R. W., Matthews, A., & Humphries, N. (2023). Feeling like the enemy: The emotion management and alienation of hospital doctors. Frontiers in Sociology, 8, 1232555. https://doi.org/10.3389/fsoc.2023.1232555 Canpolat & Özer (2023), İşyeri yalnızlığı ile işe yabancılaşma arasında damgalamanın aracılık rolü. Hacettepe Sağlık İdaresi Dergisi, 2023; 26(3), 745-760) Cayton, H. (2006). The alienating language of health care. Journal of the Royal Society of Medicine, 99(10), 484. https://doi.org/10.1177/014107680609901002 Dechent, F., Moeller, J., & Huber, C. G. (2022). Meaning Analysis and Alienation: A Method of Immanent Critique in Acute Psychiatry. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(23), 16194. https://doi.org/10.3390/ijerph192316194 Demirel, T., Özbudun. S. (1999). Yabancılaşma. Özgür Üniversite Kitaplığı, Öteki Yayınevi, Ankara. Durrah, O. (2020). Injustice Perception and Work Alienation: Exploring the Mediating Role of Employee’s Cynicism in Healthcare Sector. Journal of Asian Finance, Economics and Business, 7, 811-824. Elibol, Ö. (2024). Yabancılaşma, Yabancılaşmadan Arınma ve Haysiyet. Hayalci Hücre, İstanbul. Ertekin, P., Özmen D. (2017). Bir Üniversite Hastanesinde Çalışan Hemşirelerde İşe Yabancılaşmayı Yordayan Değişkenlerin İncelenmesi Hemşirelikte Eğitim ve Araştırma Dergisi, 14 (1): 25-30. Ewertzon, M., Lützén, K., Svensson, E., & Andershed, B. (2010). Family members’ involvement in psychiatric care: Experiences of the healthcare professionals’ approach and feeling of alienation: Adolescents’ strengths and difficulties. Journal of Psychiatric and Mental Health Nursing, 17(5), 422-432. https://doi.org/10.1111/j.1365-2850.2009.01539.x Fedai, R. (2020). Şehir hastaneleri’nin gelişimi sürecinde sağlık bakanlığı’nın yapısal ve işlevsel dönüşümü. Journal of Management and Economics Research, 18(4), 1-28. https://doi.org/10.11611/yead.569978 Fromm, E. (2023). Sağlıklı Toplum. Çev: Şükrü Alpagut, Say yayınları, İstanbul. Gökkaya, D. (2021). Türkiye’de kamu özel ortaklığı bağlamında şehir hastanelerinin değerlendirilmesi: nitel bir araştırma. Uluslararası İktisadi ve İdari İncelemeler Dergisi, (31), 73-96. https://doi.org/10.18092/ulikidince.771797 Gümüş, E., Alan, H., Taşkıran Eskici, G., & Eşkin Bacaksız, F. (2021). Relationship Between Professional Quality of Life and Work Alienation Among Healthcare Professionals. Florence Nightingale Journal of Nursing, 29(3), 342-352. https://doi.org/10.5152/FNJN.2021.20095 Gürsoy, F. (2014). Sağlık İşletmeleri Personelinin İşe Yabancılaşma Düzeyi: Van İli Örneği, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara: Atılım Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Hanna, D. P. (with Internet Archive). (1988). Designing organizations for high performance. Reading, Mass. : Addison-Wesley Pub. Co. http://archive.org/details/designingorganiz00hann Hırlak, B., Çiçeklioğlu H., Taşlıyan M. (2018). İşe Yabancılaşma ile Örgütsel Sağlık İlişkisi: Sağlık Sektöründe Bir Alan Araştırması. Çukurova Üniversitesi İİBF Dergisi, 22(2): 245-267. Homedes, N., & Ugalde, A. (2005). Why neoliberal health reforms have failed in Latin America. Health Policy (Amsterdam, Netherlands), 71(1), 83-96. https://doi.org/10.1016/j.healthpol.2004.01.011 Karaca, T. (2022). Sağlık Dönüşüm Programı İçinde “Tam Gün Yasası” ve “Performans Sistemi”. Düşünce Dünyasında Türkiz, 4(24), 29-40. Karanlık, B., Özafşarlıoğlu S. (2023). Algılanan Değişim Ve Yabancılaşma: Sağlık Sektöründe Bir Araştırma. Doğuş Üniversitesi Dergisi, 24 (1): 237-254. Kart, E. (2013). “Sağlıkta Dönüşüm” Sürecinde Performansa Dayalı Ücretlendirmenin Hekimler Üzerindeki Etkileri. Çalışma ve Toplum : Ekonomi ve Hukuk Dergisi, (38), 103-139. Kartal N. (2017). Sağlık çalışanlarının işe yabancılaşma düzeylerini ölçmeye yönelik bir araştırma: üniversite, kamu ve özel hastane farklılıkları üzerine bir inceleme. GUEJISS, Gümüşhane University Electronic Journal of The Institute of Social Sciences 125 (8): 21. Kasapoğlu, A. (2016). Türkiye’de Sağlık Hizmetlerininin Dönüşümü. Sosyoloji Araştırmaları Dergisi, 19(2), 131-174. https://doi.org/10.18490/sosars.261673 Kayral, İ. H. (2019). Kırık pencereler teorisi, şehir hastaneleri yönetim modelinde hasta güvenliği için kullanılabilir mi? Hacettepe Sağlık İdaresi Dergisi, 22(3), 677-694. Korkmazer, F., Ekingen E. ( 2017). Örgütsel yabancılaşmanın iş tatmini ile ilişkisi: sağlık sektöründe bir uygulama. International Journal of Social Science, 63: 459-470. Kucuk, A., Gokcinar, D., Aksoy, E., Albayrak, D., Erdem, D., Akan, B., & Gogus, N. (2012). The Effect of Pay for Performance System on Anesthesia Practices. Turkısh Journal of Anesthesıa and Reanımatıon, 40(5), 262-268. https://doi.org/10.5152/TJAR.2012.002 López-Deflory, C., Perron, A., & Miró-Bonet, M. (2023). Social acceleration, alienation, and resonance: Hartmut Rosa’s writings applied to nursing. Nursing Inquiry, 30(2), e12528. https://doi.org/10.1111/nin.12528 Marks, K. (2003). Yabancılaşma. Çev: Kenan Somer, Ahmet Kardam, Sevim Belli, Arif Gelen, Yurdakul Fincancı, Alaattin Bilgili. Derleyen: Barışta Erdost. İkinci Baskı, Sol Yayınları, Ankara. Maslach, C., & Leiter, M. P. (2016). Understanding the burnout experience: Recent research and its implications for psychiatry. World Psychiatry, 15(2), 103-111. https://doi.org/10.1002/wps.20311 McKinlay, J. B., & Marceau, L. (2011). New Wine in an Old Bottle: Does Alienation Provide an Explanation of the Origins of Physician Discontent? International Journal of Health Services, 41(2), 301-335. https://doi.org/10.2190/HS.41.2.g Mobarak, S. & Iswinarti. (2025). The Factors Correlated with Psychological Alienation Among Adults: Systematic Review. International Journal of Educational and Life Sciences, 3, 2323-2338. https://doi.org/10.59890/ijels.v3i6.73 Moran, B. (2022). Sağlık Sistemi İçinde “Performans Sistemi”. Düşünce Dünyasında Türkiz, 4(24), 17-28. Özkal Sayan, İ., & Şahan, Y. (2011). Sağl Bakanlığı’nda performans değerlendirme ve ek ödeme sistemi. Memleket Siyaset Yönetim, 6(16), 33-70. Rudden, M. G. (2022). Our system of “not‐care”: Psychoanalytic perspectives on the impact of health care corporatization on patients. International Journal of Applied Psychoanalytic Studies, 19(3), 291-310. https://doi.org/10.1002/aps.1766 Seeman, P., & Seeman, T. (Ed.). (2024). Alienation Studies: Collected Papers of Melvin Seeman. Springer International Publishing. https://doi.org/10.1007/978-3-031-07218-5 Sever, D. Ç. (2018). Sağlık Kamu Hizmetinin Örgütlenmesi Ve Özelleştirme Biçimleri. İçinde Sağlık ve Tıp Hukukunda Sorumluluk ve İnsan Hakları, Seçkin Yayınları, s. 103-124. Şenol L., Üzüm, B. (2019). Özel Sağlık Kurumları Çalışanlarının Psikolojik Dayanıklılık ve Yabancılaşma Düzeyleri. İşletme Araştırmaları Dergisi 11(2): 1092-1102. Talebi, M. A., Arabi, A., & Nouranifar, F. (2025). The Impact of Employment on the Sense of Social Alienation of Employed Women in the Healthcare System of Gonabad. Journal of Women’s Studies Sociological & Psychological, 23(3), 59-242. Complementary Index (189379883). https://doi.org/10.22051/JWSPS.2025.51186.2992 Taştan, S., İşci, E., Arslan, B. (2014). Örgütsel destek algısının işe yabancılaşma ve örgütsel bağlılığa etkisinin incelenmesi: İstanbul özel hastanelerinde bir çalışma. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 19: 121-138. Tek Durmuş, İ., Atalay, E. (2023). Sağlık Çalışanlarında Duygusal Tükenmişlik ve Yabancılaşma Arasındaki İlişkinin İncelenmesi. Uluslararası Türk Dili ve Edebiyatı Araştırmaları Dergisi Özel Sayı 1: 1550-1564. Tome, G., De Matos, M. G., Camacho, I., Simoes, C., & Gomes, P. (2016). Impact of Alienation on Portuguese Adolescents’ Well-being. Journal of Psychology & Psychotherapy, 6(5). https://doi.org/10.4172/2161-0487.1000280 Tummers, L. (2012). Policy Alienation of Public Professionals: The Construct and Its Measurement. Public Administration Review, 72(4), 516-525. https://doi.org/10.1111/j.1540-6210.2011.02550.x Usul, H., Atan, A. (2014). Sağlık Sektöründe Yabancılaşma Düzeyi. MÜ Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi 16 (26): 1-10. Üçkuyu, Y. (2026).Türkiye’de Kamu hastanelerinin Dönüşümü. Toplum ve Hekim, 41(1): 3-4. Üzüm, B., Şenol, L. (2019). Yabancılaşma ve üretim karşıtı iş davranışları: sağlık kurumlarında bir araştırma. Beykoz Akademi Dergisi, 7(2): 65-80. Vo, T. (2021). Cultural alienation: A concept analysis. Nursing Forum, 56(1), 160-171. https://doi.org/10.1111/nuf.12512 Xia, C., Xu, J., & Ding, X. (2023). Alienation from medical care policy, medical care avoidance, and the role of sex and risk perception. BMC Psychiatry, 23(1), 594. https://doi.org/10.1186/s12888-023-05104-0 Yaşar, Y. (2026). Kamusal Sağlık sistemlerinin dönüşümü: 1980’den günümüze küresel bir bakış.Toplum ve Hekim, 41(1): 5-18.
Geliş Tarihi / Received Date
-
25.02.2026
Kabul Tarihi / Accepted Date
-
29.03.2026
