Yazar
Mehmet ŞENER
Doç. Dr., Kocaeli Üniversitesi Mimarlık ve Tasarım Fakültesi, Mimarlık Bölümü (ORCID No:0000-0001-8137-8547)

Özet

  • 2003 yılında yayınlanan Sağlıkta Dönüşüm Programı çerçevesinde Türkiye’de izlenen sağlık politikalarının, günümüze uzanan süreçte sağlık hizmetini oluşturan her bileşende olduğu üzere, kamu sağlık yapıları mimarisinde de bir değişime sebep olduğu görülür. Odağında T.C. Sağlık Bakanlığı tarafından hayata geçirilen uygulamalar yer almakla birlikte farklı aktör ve parametrelerin de etkili olduğu bu değişim sürecinde, kamu sağlık yapıları tasarım ve inşasında kullanılmak üzere yayınlanan mimari standartlar önemli bir yere sahiptir. Bu dönemde inşa edilen sağlık yapılarının mimari özellikleri ya da mekânsal öğelerinden sağlık hizmetinin kalitesi ve işlevselliğine uzanan geniş bir spektrumda belirleyici roller oynayan bu standartların önemli bir bölümü T.C. Sağlık Bakanlığı eliyle yayınlanan kılavuz ya da genelgeler yoluyla yazılı hale getirilir. Bu bağlamda makalede, bahse konu mimari standartları merkeze alan bir inceleme gerçekleştirilerek; Türkiye’de kamu sağlık yapıları mimarisinin genel durumuna ve gelişim sürecine dair kapsayıcı bir çerçeve oluşturulması amaçlanmaktadır. Makalede, bu süreç içerisinde ortaya koyulan tüm standartları ele alabilmenin mümkün olmaması nedeniyle sağlık yapılarında bulunan temel hizmet birimlerine yönelik tasarım standartlarını ve bunların uygulamalarını esas alan bir inceleme gerçekleştirilmektedir. Mimari standartların sağlık hizmeti bağlamında yazılma amaçları ve olumlu etkilerinin incelenmesinin yanında, içerikleri ve pratikte uygulanmaları noktasında karşılaşılabilen bazı sorunlara dair gözlem, eleştiri ve önerilere de makalede yer verilmektedir. Standartlar dışında kamu sağlık yapıları mimarisinin gelişiminde etkisi olan bazı önemli faktör ve gelişmeler ile bunların mimariye yansımalarına da yazıda genel bir çerçevede değinilmektedir. 

Summary

  •  The health policies implemented in Turkey within the framework of the Transformation in Health Program published in 2003 have led to a change in the architecture of public health facilities, as well as in every component of healthcare services, up to the present day. While the focus is on the practices implemented by the Ministry of Health of the Republic of Turkey, architectural standards published for use in the design and construction of public health facilities play an important role in this transformation process, which is also influenced by various actors and parameters. A significant portion of the standards that play decisive roles in a wide spectrum ranging from the architectural features or spatial elements of healthcare facilities constructed during this period to the quality and functionality of healthcare services, are codified in writing through guidelines or circulars published by the Turkish Ministry of Health. In this context, the article aims to create a comprehensive framework regarding the general state and development process of public healthcare building architecture in Turkey by conducting an examination focusing on these architectural standards. Since it is not possible to address all the standards that have emerged in this process, the article focuses on the design standards and their applications for basic service units in healthcare facilities. In addition to examining the objectives behind the development of architectural standards in the healthcare context and their positive impacts, the article also presents observations, critiques, and recommendations regarding certain challenges that may arise in terms of their content and practical implementation. The article also provides a general overview of some key factors and developments that have influenced the evolution of public health facility architecture beyond standard practices, as well as how these have been reflected in architectural design.      

Anahtar Sözcükler / Keywords

  • TR: Sağlıkta Dönüşüm Programı, Kamu Sağlık Yapısı, Mimarlık, Tasarım Standartları
    EN: Transformation in Health Program, Public Health Facility, Architecture, Design Standards

Dipnot / Footnote

  • 1. Genelgenin son sayfasına yazılan “Yukarıda belirtilen maddelerin genelge yayım tarihi itibari ile projesine başlanacak olan ve teknik olarak mümkün olduğu kadarı ile devam eden inşaatlarda uygulanması hususunda gereğini rica ederim” cümlesi, genelgede bulunan standartlara uyulması zorunluğuna resmi bir çerçeve kazandırır (T.C. Sağlık Bakanlığı, 2012:23). 2. Genelgede sadece sağlık yapısı bünyesinde bulunan birimlere ilişkin değil; merdivenler, asansörler, bankolar ve kapılar gibi mimari öğeler ile yapının cephesine ve peyzaj öğelerine ilişkin mimari düzenlemelere de yer verildiği görülür. 3. Sağlıkta Dönüşüm Programı’ndan günümüze kamu sağlık yapıları mimarisinin gelişiminde bu genelge ve kılavuzlarda bulunan standartlar yanında belli hastane birimlerine yönelik mimari düzenlemeler içeren ve T.C. Sağlık Bakanlığı tarafından yayınlanmış olması nedeniyle tasarım sürecinde dikkate alınan çeşitli tebliğ, genelge ve yönetmeliklerin de etkili olduğunu belirtmek gerekir. 4. Bunlar dışında, yapının içinde ve dışında bulunan başka bölümlere dair de düzenlemelerin yer aldığı bu dokümanlarda ağırlıklı olarak mimari tasarımın ölçek, boyut, yapı malzemesi ve kullanıcı sayısı gibi temel unsurlarına yönelik standartlara yer verildiği görülür. 5. İzolasyon hasta odası, “bazı durumlarda solunum yoluyla bulaşan hastalığa sahip hastalar ya da bağışıklığını kaybettiği için diğer hastalardan enfeksiyon kapma ihtimali yüksek hastalar için yüksek seviyeli izolasyon sağlama amacıyla planlanır. İzolasyon odası için ayrı bir giriş odası, yatak odası ve ıslak hacim alanı düzenlenmelidir.” “Bariatrik hasta, spesifik olarak bariatrik bakım gerektiren veya hastalık derecesinde obez olan hasta” anlamında olup, bariatrik hasta odaları da bu durumda hastalar için planlanır. Kılavuzda, “yetişkin yatan hasta servislerinin genellikle 24 yataklı olarak planlanmakla birlikte; ihtiyaç programı ve plan şemasına göre yatak sayısının artmasının mümkün” olduğu ifade edilir (T.C. Sağlık Bakanlığı, SYSK-2, 2022:15-27-51). 6. Çift kapılı bir asepsi kısmı ile yoğun bakım ünitesi dışından ayrı bir girişi olan ve ünite içinde yer alan merkezi hemşire deskinden de gözlemlenebilecek şekilde planlanan izolasyon odaları, yoğun bakım ünitelerinde bu dönem hayata geçirilen yeni mekânsal öğelerden biridir. Bu odalar genellikle yoğun bakımdaki hastalar için tehlikeli olabilecek bulaşıcı bir hastalığı ya da başka özel bir durumu olan hastaların diğerlerinden izole edilmesini sağlamak amacıyla tasarlanır. 7. Genelgede yer verilerek sağlık yapılarında uygulanmış diğer önemli standartlar arasında; “Tüm yeni doğan yoğun bakımlarda (1. 2. ve 3. derece yeni doğan yoğun bakımlar) ve yoğun bakımlarda akustik anti bakteriyel asma tavan kullanılması, yeni doğan yoğun bakımlarının zeminlerinde bakteri öldürücü özelliğinden dolayı 2 mm kalınlığında PVC esaslı gümüş iyonlu yer döşeme malzemeleri kullanılması, her bir yeni doğan yoğun bakım arenasının en fazla 10 (ideali 8 ünit) üniteli olması” ve “bu mahalde her ünite içinde annenin oturması için bir refakatçi koltuğuna tefrişinde yer verilmesi” gibi maddeler yer alır (T.C. Sağlık Bakanlığı, 2012:2). 8. “Steril alanlar; ameliyathane ve steril yoğun bakım odalarıdır. Yarı steril alanlar; hastaların ameliyata hazırlandığı ve sonrasında bekletildiği, ayılma odaları, ameliyathane koridoru ve sedye transferi yapılan alandan ameliyathaneye kadar olan kısımdır. Kirli alanlar ise; sedye transferinin yapıldığı kısmın dış tarafı, girişteki bekleme alanları, personelin kıyafet değiştirdiği alanlar, duş ve tuvaletler, ameliyathane kirli malzeme odası ve koridordur.” (T.C. Sağlık Bakanlığı, 2010:93-94). 9. Hibrid ve robotik cerrahi ameliyathanelerinin özellikleri ve tasarım standartları hakkında detaylı bilgi için bknz. (T.C. Sağlık Bakanlığı, SYSK-4, 2022:55-59). 10. Ameliyat odasına doktor ve hastanın ayrı koridordan, temiz ekipmanın ayrı koridordan (temiz çalışma alanı olarak tanımlanmış) girdiği tasarım modeline 2010 tarihli kılavuzda yer verilmiş olmakla birlikte, o dönem inşa edilen kamu sağlık yapılarında bu model uygulanmamış; ancak sonraki süreçte inşa edilen bazı şehir hastanelerinde bu modelin hayata geçirildiği görülmüştür. 11. Acil servisleri daha donanımlı ve “tam teşekküllü” olan şehir hastanelerinin “yetişkin, çocuk ve ambulansla gelen hasta girişlerinin birbirinden ayrılmış olarak düzenlenebildiği” görülür (Doğan ve ark., 2016:34). 12. Asgari ve büyük acil servis hizmeti hakkında ayrıntılı bilgi için bknz. (T.C. Sağlık Bakanlığı, 2010:102-103). 13. Tanım ve özellikleri itibarıyla acil servislerin farklı seviyeleri hakkında ayrıntılı bilgi için bknz. (Yataklı Sağlık Tesislerinde Acil Servis Hizmetlerinin Uygulama Usul ve Esasları Hakkında Tebliğ, 2009. (Revizyon tarihi: 2018). 14. Acil servislerde bulunması gerekli birimler ve mimari özellikleri hakkında bilgi için bknz. (T.C. Sağlık Bakanlığı, 2010:104-110). 15. 2012 tarihli genelgede bulunan “Acil servis girişinde acil giriş/bekleme, triyaj, acil müdahale alanları birbiri ile irtibatlı şekilde planlanacaktır” maddesiyle teşhis ve müdahalenin işlevsel ve hızlı bir şekilde sağlanabilmesi için belirtilen birimler arasında gerekli mekânsal bağlantıyı kuran bir tasarım yapılmasının zorunlu olduğu ifade edilir (T.C. Sağlık Bakanlığı, 2012:1). 16. Hastanenin yatak sayısına göre acil serviste bulunması gerekli poliklinik odası sayıları için bknz. (T.C. Sağlık Bakanlığı, 2012:1). 17. Sezaryen ameliyathaneleri ve doğum salonu için belirlenen mimari standartlar hakkında bilgi için bknz. (T.C. Sağlık Bakanlığı, 2010:99). 18. LDR ve LDRP odaları için belirlenen mimari standartlar hakkında bilgi için bknz. (T.C. Sağlık Bakanlığı, 2010:101-102). 19. Genelgede bu odanın “hastaya özel banyo barındırması” ve “doğum masası olarak dönüşebilen hasta yatağı, çok amaçlı yıkama küveti (dolaplı), yeni doğan için radyan ısıtıcılı açık yatak, refakatçi koltuğu, vs.” içermesi gerektiği belirtilir (T.C. Sağlık Bakanlığı, 2012:3-4). 20. Kamu sağlık yapılarında uygulanma koşulları genelgede tanımlanan bahse konu mühendislik teknolojilerinden bazıları trijenerasyon ve kojenerasyon sistemleri, aydınlatma otomasyon kontrol sistemi ve sismik izolatör uygulamasıdır. Genelgede mühendislik uygulama ve teknolojilerine ilişkin yazılan standartlar hakkında bilgi için bknz. (T.C. Sağlık Bakanlığı, 2012). 21. 2012 tarihli genelgede “200 yatak ve üzeri tüm hastanelerde inşaat aşaması sırasında yüklenici firma tarafından alınması zorunlu tutulan LEED Sertifikasının” çok az sayıda kamu hastanesi için alınabildiği görülmekte olup; bu genelge sonrasında planlanarak inşa edilen 200 yatak ve üzeri (belli şehir hastaneleri hariç) kamu hastanelerinin neredeyse tamamının LEED Sertifikası alınmadan hizmete girmiş olması buna bir örnek olarak verilebilir (T.C. Sağlık Bakanlığı, 2012:13).

Kaynaklar / References

  • Akdu, U., Bostan, S., Akdu, S. (2016) Hastanelerde Otel Konforunda Oda Tasarımı: Beş Yıldızlı Otel Odasını Örnek Edinme. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 19(36): 401-418. Erişim Tarihi:17 Ocak 2026, https://doi.org/10.31795/baunsobed.645219 Doğan, B., Bahar, D., Aydan, M. (2016) Mimar Gözüyle Şehir Hastaneleri, Dosya: Sağlık Yapıları, Sağlık Düşüncesi ve Tıp Kültürü Dergisi, Yaz, 39:32-35. Erişim Tarihi:26 Aralık 2025, https://www.medipol.edu.tr/sites/default/files/document/SD_39_32-35.sayfalar_Banu_Dogan_Didem_Bahar_2.pdf Gültekin, S., Zorlu, F. (2019) Türkiye’de Sağlık Sistemindeki Dönüşümlerin Mekânsal Etkileri: Mersin Kenti Örneği, Eskiz: Şehir ve Bölge Planlama Dergisi, 1(1): 35-53. Erişim Tarihi:5 Ocak 2026, https://doi.org/10.5505/sjcrp.2019.21931 T.C. Sağlık Bakanlığı. (2003) Sağlıkta Dönüşüm Programı, Aralık. T.C. Sağlık Bakanlığı İnşaat ve Onarım Dairesi Başkanlığı. (2010) Türkiye Sağlık Yapıları Asgari Tasarım Standartları 2010 Yılı Kılavuzu, 1. Basım, Ankara. T.C. Sağlık Bakanlığı İnşaat ve Onarım Dairesi Başkanlığı. (2012) Sağlıkta Dönüşüm Projesi Kapsamında Yapılacak Sağlık Tesisleri İçin Proje Aşamasında Uyulması Gereken Hususlar, Ankara. T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Yatırımları Genel Müdürlüğü. (2022) Sağlık Yapıları Standart Kılavuzu, SYSK Fasikül 1, Ankara. T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Yatırımları Genel Müdürlüğü. (2022) Sağlık Yapıları Standart Kılavuzu, SYSK Fasikül 2, Ankara. T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Yatırımları Genel Müdürlüğü. (2022) Sağlık Yapıları Standart Kılavuzu, SYSK Fasikül 3, Ankara.T.C. Sağlık Bakanlığı Sağlık Yatırımları Genel Müdürlüğü. (2022) Sağlık Yapıları Standart Kılavuzu, SYSK Fasikül 4, Ankara

Geliş Tarihi / Received Date

  • 25.02.2026

Kabul Tarihi / Accepted Date

  • 29.03.2026