Yazar
İzge GÜNAL
Prof. Dr. Dokuz Eylül Üniversitesi Tıp Fakültesi, Ortopedi ve Travmatoloji A.D (ORCID No: 0000-0001-7912-7327)
Özet
-
Üniversitelerin temel işlevlerinden biri olan bilgi üretimi ve bununla bağlantılı lisansüstü eğitim, akademik özgürlük olmaksızın sürdürülemez. Akademik özgürlük; araştırma yapma, öğretme ve düşünceyi ifade etme özgürlüklerini kapsayan hem bireysel hem de kurumsal boyutları bulunan temel bir ilkedir. Bu çalışmada öncelikle akademik özgürlük kavramının tarihsel gelişimi incelenmiş; Orta Çağ üniversitelerinden Humboldt üniversite modeline ve uluslararası sözleşmelere uzanan süreçte kavramın kurumsallaşması ele alınmıştır. Ardından akademik özgürlüğün kapsamı, üniversitenin işlevleri ve lisansüstü eğitimle ilişkisi tartışılmıştır. Bu çerçevede, tıpta uzmanlık eğitimi; yasal ve akademik düzenlemeler bakımından doktora düzeyinde bir eğitim olarak kabul edilmesi nedeniyle akademik özgürlükle doğrudan ilişkilidir. Ayrıca tıpta uzmanlık öğrencilerinin hem öğrenci hem akademisyen adayı hem de sağlık hizmeti sunan çalışanlar olarak üçlü bir konuma sahip olmaları, eğitim sürecinde çeşitli gerilimlere yol açmaktadır. Sağlık sisteminde piyasalaşma, artan klinik iş yükü, performans odaklı uygulamalar ve araştırma sponsorluğu gibi faktörlerin akademik özgürlüğü ve eğitimin niteliğini sınırladığı görülmektedir. Sonuç olarak, nitelikli uzman hekim yetiştirilmesi yalnızca klinik becerilerin kazandırılmasına değil; aynı zamanda eleştirel düşünmenin, bilimsel üretimin ve mesleki özerkliğin gelişmesine de bağlıdır. Bu nedenle tıpta uzmanlık eğitimi, yalnızca mesleki pratiğe yönelik bir süreç olarak kavranmamalıdır. Aksine, bilimsel düşünme, eleştirel sorgulama ve özgün bilgi üretimi kapasitesine sahip hekimlerin formasyonunu sağlayan bir akademik yapılanma olarak tasarlanmalıdır.
Summary
-
One of the fundamental functions of universities—knowledge production and the related graduate education—cannot be sustained without academic freedom. Academic freedom is a fundamental principle that encompasses the freedoms of research, teaching, and expression of thought, and it has both individual and institutional dimensions. This study first examines the historical development of the concept of academic freedom and discusses its institutionalization from medieval universities to the Humboldtian university model and international conventions. Subsequently, the scope of academic freedom, the functions of the university, and its relationship with graduate education are discussed. In this context, medical residency training is directly related to academic freedom, as it is considered a doctoral-level education in terms of legal and academic regulations. Moreover, residents occupy a triple position as students, prospective academics, and healthcare workers providing medical services, which creates various tensions during the training process. Factors such as the marketization of the healthcare system, increasing clinical workload, performance-oriented practices, and research sponsorship are observed to limit academic freedom and the quality of education. Consequently, training qualified specialist physicians depends not only on the acquisition of clinical skills but also on the development of critical thinking, scientific production, and professional autonomy. Therefore, medical residency training should not be conceived solely as a process focused on professional practice. Rather, it should be designed as an academic structure that provides the training for physicians who possess the capacity for scientific thinking, critical inquiry, and original knowledge production.
Anahtar Sözcükler / Keywords
Kaynaklar / References
-
AAUP. (1915) Declaration of Principles on Academic Freedom and Academic Tenure. Erişim Tarihi 1 Ekim 2022, https://www.aaup.org/NR/rdonlyres/A6520A9D-0A9A-47B3-B550 C006B5B224E7/0/1915Declaration.pdf,) AAUP. (1940) Statement of Principles on Academic Freedom and Tenure. Erişim Tarihi 1 Ekim 2022, https://www.aaup.org/report/1940-statement-principles-academic-freedom-and-tenure Allen, M., Gawad N., Park L.J, Raiche, I. (2019) The Educational Role of Autonomy in Medical Training: a Scoping Review, Journal of Surgical Research, 240,1-16. Altbach, P.G. (2001) Academic Freedom: International Realities and Challenges. Higher Education 41, 205–219. Bacon, F. (1999) Novum Organum. İstanbul, Doruk Yayınları. Çev.: Sema Önal Akkaş. Bekelman, J. E., Li Y., Gross, C. P. (2003) Scope and Impact on Financial Conflict of Interest in Biomedical Research. Journal of the American Medical Association, 289: 454-455. Bilim Akademisi. (2016) Akademik Özgürlükler Raporu. Erişim Tarihi 5 Nisan 2026, https://bilimakademisi.org/wp-content/uploads/2016/10/Bilim-Akademisi-Akademik-Ozgurlukler-Raporu-%E2%80%93-2015-2016.pdf, Brenner, A.M., Coverdale, J., Castillo, E.G., Balon, R., Morreale, M.K., Beresin, E.V., Seritan, A.L., Thomas, L.A., Aggarwal, R., Guerrero, A.P. S. (2025) What We are Allowed to Say: Academic Freedom and Teaching Racial Disparities in Psychiatry Education. Academic Psychiatry, 49:311–316. Brown, R.S., Kurland, J.E. (1990) Academıc Tenure And Academıc Freedom. Law and Contemporary Problems, 53(3), 325–355. Buğday, F. (2024) Üniversite Özerkliği Üzerine Tarihsel Bir İnceleme. Uluslararası Yönetim Akademisi Dergisi, 6(4), 1311-1326. Çavdar, A. O. (1994) Açılış Konuşması. In: Dünya’da ve Türkiye’de Bilim, Etik ve Üniversite. Ankara, Türkiye Bilimler Akademisi Yayınları. Çulhaoğlu, M. (1997) Bin Yılın Eşiğinde Marksizm ve Türkiye Solu, İstanbul, Sarmal Yayınları. Doğan, İ., Yılmaz, D. (2014) Üniversitelerde Yönetici El Kitabı. Ankara, Astana Yayınları. Erişgen, G. (2023) Uzmanlık Eğitiminin 20 Yıllık Hazin Öyküsü. Toplum ve Hekim, 38(4) 264-267. Faruki, İ.R. (2006) Bilginin İslamileştirilmesi. İstanbul, Risale Yayınları. Çev.: Fehmi Koru Günal, İ. (2013) 50 Soruda Üniversite. İstanbul, Bilim ve Gelecek Yayınları. Günal, İ. (2014) Yazım Etiği Aykırılıkları. Toplum ve Demokrasi, 8 (17-18), 7-22. Günal,İ. (2020) Akademik Tutsaklık. Birgün. Erişim Tarihi 5 Nisan 2026, https://www.birgun.net/haber/akademik-tutsaklik-287482 Gürüz, K. (2004) Dünyada ve Türkiye’de Yükseköğretim Tarihçe ve Bugünkü Sevk ve İdare Sistemleri, 2. Baskı, Ankara, ÖSYM Yayınları. Healy, D., Thase, M. (2003) IsAAcademic Psychiatry For Sale? British Journal of Psychiatry, 182 (5), 388-390. Hook S. (1973) Akademik Hürriyet ve Akademik Anarşi. Başbakanlık Kültür Müsteşarlığı Yayınları. Çev.: Sencer Tonguç Irby, D.M., Cooke, M.C., O’Brien, B.C. (2010) Calls For Reform of Medical Education by the Carnegie Foundation for the Advancement of Teaching: 1910 and 2010. Academic Medicine, 85(2):220-227. Karahanoğulları O. (2016) Birlikte (Ortak) Kullanım ve İşbirliği Yapılan Araştırma Uygulama Hastanelerindeki Akademik Unvanlı Personelin Statüsüne İlişkin Hukuksal Değerlendirme. Erişim Tarihi 6 Nisan 2026, http://80.251.40.59/politics.ankara.edu.tr/karahan/makaleler/birlikte%20kullanim%20ogretim%20elemanlari.pdf Karakoç, A. (2020) Piyasalaşma, Sağlıkta Dönüşüm, Emek Sömürüsü ve Şiddet. Hekim Postası, Erişim Tarihi 6 Nisan 2026, https://www.hekimpostasi.com/piyasalasma-saglikta-donusum-emek-somurusu-ve-siddet378.html Kerr, C. (2020) Üniversitenin Kullanımları. İstanbul, Küre Yayınları. Çev.: Emrah Saraçoğlu. Kükner, B. (2015) Bir Hak Olarak Akademik Özgürlük. ViraVerita 2, 65-88. Lases, S.S., Slootweg, I. A., Pierik, E.G.J.M., Heineman, E., Lombarts, M.J.M.H. (2018) Efforts, Rewards and Professional Autonomy Determine Residents’ Experienced Well-Being. Advances in Health Science Educational Theory and Practice, 23(5):977–993. Le Goff, J. (2006) Ortaçağda Entelektüeller. İstanbul, 2 baskı, Ayrıntı Yayınları. Çev. Mehmet Ali Kılıçbay van der Leeuw, R.M., van Loon, K.A., Bustraan, J., Paternotte, E., Raeni, R.A., Slootweg, I.A., van Wijngaarden, M., Wouters, A. (2026) Stand Up and Educate Ourselves on Academic Freedom. Journal of Graduate Medical Education,18(1):5-7. Lemmens, T., Singer, P. A. (1998) Bioethics For Clinicians: 17. Conflict of Interest in Research Education and Patient Care. Canadian Medical Asssociation Journal, 159: 960-965. Lexchin, J., Bero, L., Djulbegovic, B., Clark, O. (2003) Pharmaceutical Industry Sponsorship and Research Outcome and Quality: Systematic Review, British Medical Journal, 326: 1176-1170. Magna Charta Universitatum. (1988) Erişim Tarihi 30 Mart 2026, https://www.magna-charta.org/magna-charta/en/magna-charta-universitatum/mcu-1988 Moses, H., Dorsey, E.R. Matheson, D.H.M., Thier, S.O. (2005) Financial Anatomy of Biomedical Research. Journal of American Medical Association, 294(11):1333-1342. OECD. (1986) Bilimsel ve Teknik Çalışmaların Ölçülmesi. Frascati El Kitabı 1980. Değişim Yayınları. Çev.: Çelik Tarımcı, Çetin Koçak Ökten, A.İ. (2019) Adana Şehir Hastanesi Deneyimi. Şehir Hastaneleri Sempozyum Kitabı, Ankara: TTB Yayınları. The Parliamentary Assembly of Eurpean Council. (2006) Academic Freedom and University Autonomy. Erişim Tarihi, 1 Ağustos 2022, http://assembly.coe.int/nw/xml/XRef/Xref-XML2HTMLen.asp?fileid=17469&lang=en, Reichman, H. (2021) Understanding Academic Freedom, Baltimore, Johns Hopkins University Press Saip, P.M. (2026) Sağlıkta Ticarileşme ve Etik. TTB-UDEK Bülten. s.23-9 https://www.ttb.org.tr/udek/userfiles/files/Yayinlar/UDEK_Ocak_2026.pdf Sawatsky, A.P., Santivasi, W.L., Nordhues, H.C., Vaa, BV.E., Ratelle, J.T., Beckman, T.J., Hafferty, F.W. (2020) Autonomy and Professional Identity Formation in Residency Training: a Qualitative Study. Medical Education 54(7):616-627. Students for Academic Freedom (1967) Academic Bill of Rights. Erişim Tarihi 18 Nisan 2926, https://ncac.org/resource/full-text-academic-bill-of-rights Tanık, F., A. Tıp ve Akademik Özgürlük. Akademik Özgürlük Yaz Okulu, 23-27 Eylül 2019, İzmir. Erişim Tarihi 30 Mart 2026, https://www.insanhaklariokulu.org/okul/akademik-ozgurluk-yaz-okulu-programi/ Tekeli, İ. (2003) Eğitim Üzerine Düşünmek, Ankara, Türkiye Bilimler Akademisi Yayınları. Terzi, C. (2001). Bir Zihniyet Sorunu Olarak Tıpta Uzmanlık Eğitimi. Toplum ve Hekim, 16(1), 46-48 Timur, T. (2000) Toplumsal Değişme ve Üniversiteler, İstanbul, İmge Yayınları. Tükel R. (2023) Eğitim ve Araştırma Hastaneleri ve Sağlık Bilimleri Üniversitesi. Toplum ve Hekim 38 (2), 154-160. Türk Tabipleri Birliği Uzmanlık Dernekleri Koordinasyon Kurulu kitapçığı. TTB, tarihsiz. Uzmanlık Dernekleri Eşgüdüm Kurulu. (2009), Erişim Tarihi 30 Mart 2026, https://www.ttb.org.tr/haberarsiv_goster.php?Guid=6687b4c8-9232-11e7-b66d-1540034f819c Ülger, P. (2008) Bilim Adamlarının Toplumsal Görevi ve Sorumluluğu. Erişim Tarihi 30 Mart 2026, http://www.cumhuriyet.com.tr/?hn=2290 Versan, V. (1989) Tarihsel Gelişim İçinde Üniversite ve Yükseköğretim Kavramı. In, Ö. Demirel, N. Koç (eds), Yükseköğretimde Değişmeler, Ankara: Türk Eğitim Derneği. Vrielink, J., Lemmens, P., Parmentier, S. (2011) Academic Freedom As a Fundemental Right. Social and Behavioral Sciences 13: 117-141. World University Service. (1988) The Lima Declaration on Academic Freedom and Autonomy of Institutions of Higher Education. Erişim Tarihi, 30 Mart 2026, https://www.wusgermany.de/sites/wusgermany.de/files/-userfiles/WUS-Internationales/wuslimaenglisch.pdf Yazgan, P., Saylık, F. (2025) Doktora Öğrencilerinin Yaşadıkları Sorunların Akademik Özgürlük Bağlamında İncelenmesi: Mezun Görüşleri. International Journal of Educational Policies, 19(2) 101-134. Yüksek Öğrenim Kurulu (YÖK). (2020) Erişim Tarihi 6 Nisan 2026, https://pdb.kastamonu.edu.tr/images/2021/yok-kararlari/Diploma_Hkpdf.pdf
Geliş Tarihi / Received Date
-
20.05.2026
Kabul Tarihi / Accepted Date
-
16.06.2026
